۱۳۹۳ خرداد ۳۰, جمعه

Revelation: Variety of Translations

در این یادداشت، به دو برگردان ِ فارسی و دو ترجمه‌ی انگلیسی از فصل ِ اول ِ کتاب ِ مکاشفه می‌پردازم. ترجمه‌ی نخست ِ فارسی، ترجمه‌ی رابرت بروس، مشهور به ”ترجمه‌ی قدیم“ (1895)، و ترجمه‌ی دوم، کار ِ پیروز سیار با عنوان ِ «عهد ِ جدید» (1387، نشر نی)، و بر اساس ِ جدیدترین ویرایش ِ روایت ِ فرانسه‌ی «کتاب ِ مقدّس ِ اورشلیم» (1999) انجام شده‌است. ازآن‌جاکه من فرانسه نمی‌دانم، در نگاه به ترجمه‌ی سیار ترجمه‌ی "جدید" ِ انگلیسی ِ «کتاب ِ مقدّس ِ اورشلیم» NJB (New Jerusalem Bible) (1985) را مدّ ِ نظر خواهم‌داشت. این ترجمه بر خلاف ِ ترجمه‌ی انگلیسی ِ پیشین ِ کتاب ِ مقدّس ِ اورشلیم Jerusalem Bible (1966) که در مواردی از روایت ِ فرانسه‌ ترجمه شده‌بود، مستقیم از متن ِ عبری، آرامی و یونانی برگردانده شده‌است (طبق این منبع و این منبع). ترجمه‌ی دیگر ِ انگلیسی نسخه‌ی ESV (2007) است که در این‌جا معرفی‌اش کرده‌ام.

هدف ِ این یادداشت ِ شخصی و البته تفننی کنج‌کاوی در این موارد است:
1. میزان ِ شفافیت و مفهوم‌ بودن ِ دو ترجمه‌ی فارسی در مقایسه‌ با ترجمه‌های انگلیسی؛
2. با این‌که خواندن ِ متن ِ اصلی/مرجع ِ یونانی ِ کتاب ِ مکاشفه از من ساخته نیست، با مقایسه‌ی ترجمه‌های مختلفْ دقتِ آن‌ها به طور نسبی معلوم می‌شود. برای نمونه می‌توان گفت، اگر ترجمه‌ی انگلیسی و فارسی ِ کتاب ِ مقدّس ِ اورشلیم مطابقت داشته‌باشند، احتمالاً هر دو به متن ِ اصلی ِ کتاب مقدّس ِ اورشلیم وفادار اند.
3. ترجمه‌ی پیروز سیار در زبان ِ فارسی اثری بی‌همتا ست. برای معرفی ِ جزئی ِ این اثر، ترجمه‌ی او از باب ِ اول ِ مکاشفه را در این‌جا نقل می‌کنم، اما متن ِ مرجعی که باقی ِ متن‌ها را با آن مقایسه می‌‌کنم هم‌چنان ترجمه‌ی قدیم است. نقل ِ متن ِ کامل ِ دیگر ترجمه‌ها در این‌جا ضروری نیست اما لینک ِ آن‌ها را می‌آورم. نکته‌ی آخر این‌که ترجمه‌ی پیروز سیّار ترجمه‌ی یک کتاب مقدّس تحقیقی و پر از پانویس است. نقل ِ پانویس‌ها برای من ممکن نیست ولی اگر جایی لازم شد به آن‌ها اشاره می‌کنم. پس، متن ِ زیر صرفاً متن ِ آیه‌ها ست و شماره‌ی پانویس‌ها و دیگر ارجاعات ِ آن حذف شده‌‌است.
مکاشفه
دیباچه
1 مکاشفۀ عیسی مسیح که خدا بر او عطا کرد تا آنچه را باید به زودی روی دهد، بر بندگان خویش بنمایاند و فرشته‌اش را گسیل داشت تا بندۀ خویش یوحَنّا را از آن آگهی بخشد، 2 همو که شهادت داد تمامی رؤیاهایی که بدیده، کلام خدا و گواهی عیسی مسیح بوده است. 3 نیکبخت خواننده و شنوندگان این کلامهای نبوت اگر مضمون آنها را به خاطر بسپارند، چه زمان نزدیک است!
1. نامه‌های به کلیساهای آسیا
خطاب
4 از یوحَنّا به هفت کلیسای آسیا. فیض و آرامش از سوی او که «هست و بود و می‌آید» و از سوی هفت روح حاضر برابر اورنگ او 5 و از سوی عیسی مسیح، آن گواه امین و نخست‌زاده از میان مردگان و سَرور پادشاهان زمین، بر شما عطا گردد. او دوستمان می‌دارد و با خون خویش ما را از گناهانمان شسته است، 6 از ما بهر خدا و پدر خود، پادشاهی کاهنان را ساخته است: پس مجد و قدرت تا ابد بر او باد. آمین. 7 اینک با ابرها می‌آید؛ هر کسی او را خواهد دید، حتی آنان که او را خستند، و جملۀ اقوام زمین بر او خواهند مویید. آری. آمین!
8 خداوندْ خدا می‌گوید: «من الف و ی هستم، او که ”هست و بود و می‌آید“، آن قادر مطلق.»
رؤیای مقدماتی
9 من، یوحَنّا، برادر شما و شریکتان در آزمون و پادشاهی و استواری در عیسی هستم. به سبب کلام خدا و گواهی عیسی، در جزیرۀ پاتْمُوس به سر می‌بردم. 10 در روز خداوند، حال جذب بر من دست داد و شنیدم که از پشت سرم آوایی چون کرنا بانگ زد: 11 «آنچه را می‌بینی، در دفتری بنگار تا به هفت کلیسا بفرستی: به اِفِسُس و اِسْمُورنا و پــِرگاموس و تواتِیرا و ساردِیس و فیلادلفیا و لائودیکِیا.» 12 روی گرداندم تا آوایی را که با من سخن گفت، درنگرم؛ و چون روی گرداندم، هفت چراغدان زرین بدیدم 13 و در میانۀ چراغدانها، گویی پسر انسان را بدیدم که ردایی بلند بر تن داشت و کمربندی زرین بر آن بسته بود. 14 سرش، با گیسوان سپید آن، چون پشم ِ سپید و همچون برف بود، دیدگانش چون شعلۀ برافروخته، 15 پاهایش همانند مفرغ گرانبها که در کوره خالص گشته است، آوایش چون آوای آبهای بسیار. 16 در دست راستش هفت ستاره داشت و از دهانش شمشیری بُرّا و دو دم برون گشته بود؛ و رخساره‌اش چون خورشید بود که در اوج درخشش خود نور می‌افشاند.
17 چون او را بدیدم، چونان مرده به پاهایش درافتادم؛ لیک دست راست خویش را بر من نهاد و گفت: «ترسان مباش، من اول و آخر هستم 18 و زنده‌ام؛ مرده بودم و اینک تا ابد زنده گشته‌ام و کلید مرگ و منزلگه مردگان در دست من است. 19 پس آنچه را بدیدی بنگار: آنچه اکنون هست و آنچه بعدها باید روی دهد. 20 اما راز هفت ستاره‌ای که در دست راست من بدیدی و هفت چراغدان زرین، چنین است: هفت ستاره، فرشتگان هفت کلیسا هستند؛ و هفت چراغدان، هفت کلیسایند.
*
لینک ِ باب ِ اول مکاشفه، ترجمه‌ی قدیم
(در گوشه‌ی سمت ِ راست ِ صفحه می‌توانید متن را بشنوید.)
*
ینک ِ باب ِ اول ِ مکاشفه، ترجمه‌ی NJB
* لینک ِ باب ِ اول ِ مکاشفه، ترجمه‌ی ESV
(سمت ِ چپ ِ صفحه می‌توانید متن را بشنوید.)
***
ترجمه‌ی قدیم (ت.قد)
1 مکاشفۀ عیسی مسیح که خدا به او داد تا اموری را که می‌باید زود واقع شود، بر غلامان خود ظاهر سازد و بوسیلۀ فرشتۀ خود فرستاده، آن را ظاهر نمود بر غلام خود یوحَنّا، 2 که گواهی داد به کلام خدا و به شهادت عیسی مسیح در اموری که دیده بود.
ترجمه‌ی سیار (ت.سیار)
1 مکاشفۀ عیسی مسیح که خدا بر او عطا کرد تا آنچه را باید به زودی روی دهد، بر بندگان خویش بنمایاند و فرشته‌اش را گسیل داشت تا بندۀ خویش یوحَنّا را از آن آگهی بخشد، 2 همو که شهادت داد تمامی رؤیاهایی که بدیده، کلام خدا و گواهی عیسی مسیح بوده است.
کتاب مقدّس ِ اورشلیم (NJB)
1 A revelation of Jesus Christ, which God gave him so that he could tell his servants what is now to take place very soon; he sent his angel to make it known to his servant John,
2 and John has borne witness to the Word of God and to the witness of Jesus Christ, everything that he saw.
نسخه‌ی استاندارد انگلیسی (ESV)
1 The revelation of Jesus Christ, which God gave him to show to his servants the things that must soon take place. He made it known by sending his angel to his servant John, 2 who bore witness to the word of God and to the testimony of Jesus Christ, even to all that he saw.
واژه‌های هایلایت شده‌ی متن‌های بالا قابل ِ تأمل اند:
1.      در زبان ِ فارسی "غلام" هم به معنی نوکر و هم به معنی محترمانه‌تر ِ "خدمتگزار" به‌کار رفته‌است. بنابراین نمی‌توان به کاربرد ِ غلام در ترجمه‌ی قدیم ایراد گرفت. در کانتکست ِ متن‌های دینی نیز، بنده دقیقاً به معنای برده نیست و اطلاق ِ برده به بندگان ِ خدا شایسته نیست. در برخی ترجمه‌های انگلیسی دیده‌ام که به جای servant از slave استفاده شده است اما وقتی می‌توان واژه‌ای کم‌تر توهین‌آمیز به کار برد، به‌تر است همان را به کار ببریم. بنابراین هم ترجمه‌ی سیار و هم ترجمه‌های دوگانه‌ی انگلیسی در مقایسه با ترجمه‌ی قدیم واژه‌ی مناسب‌تری به کار برده‌اند.
2.      در آیه‌ی 1 ترجمه‌ی قدیم "ظاهر سازد" معنای نشان دهد دارد. ولی این صرفاً به معنای "گفتن" نیست که در ترجمه‌ی انگلیسی ِ کتاب مقدّس ِ اورشلیم آمده، چون عیسی یا به عبارتی فرشته‌ (در آیه‌ی 1) علاوه بر "گفتن" چیزهایی را نیز به یوحنّا نشان می‌دهد. ترجمه‌ی سیار بنمایاند را به کار برده که با ترجمه‌ی ESV و ترجمه‌ی قدیم هماهنگ است.
3.      در آیه‌ی دوم، هم در ترجمه‌ی سیار و هم در ترجمه‌های انگلیسی "یوحنّا" نهاد ِ جمله است. در ترجمه‌ی سیار و ESV برای اشاره به یوحنّا "همو" یا "او" آمده، و در ترجمه‌ی NJB نام ِ یوحنّا بلافاصله پس از آیه‌ی اول تکرار شده‌است. پیش‌تر و هنگام ِ خواندن ِ کتاب ِ پیدایش از ترجمه‌ی قدیم به این حذف ِ نهاد و ابهام ِ ناشی از آن بر خورده بودم. اگر به ایجاز ِ متن اهمیت بدهیم، ترجمه‌ی قدیم موجزتر است، ولی اگر به دنبال ِ شفافیت ِ بیش‌تر باشیم، سه ترجمه‌ی دیگر شفاف‌تر اند.
4.      در ترجمه‌ی سیار این عبارات ِ آیه‌ی دوم با سه ترجمه‌ی دیگر تفاوت ِ اساسی دارد و به نظر تفسیری می‌رسد: شهادت داد تمامی رؤیاهایی که بدیده، کلام خدا و گواهی عیسی مسیح بوده‌ است. بعید می‌دانم در متن ِ اصلی چنین عبارتی وجود داشته‌باشد.
5.      "شهادت" در آیه‌ی دوم غلط‌انداز است و "به شهادت رسیدن" را در ذهن تداعی می‌کند، حال‌آن‌که طبق ِ ترجمه‌ی سیار و ترجمه‌های انگلیسی، منظور "گواهی" است. در باب‌های 6:9 و 12:17 و 19:10 ترجمه‌ی ESV این گواهی" ِ به عیسی تکرار شده است. در این مورد، هر سه ترجمه از ترجمه‌ی قدیم شفاف‌تر اند. می‌توان تفاوت‌های چهار ترجمه را در چهار مورد ِ یادشده در جدول ِ زیر خلاصه کرد:


ترجمه

واژه

عبارت

واژه

واژه

واژه

شفافیت

ت.قد

غلام

گواهی داد به کلام خدا و شهادت عیسی مسیح

ظاهر سازد

-

شهادت

متوسط

ت.سیار

بنده

گواهی داد که تمامی رؤیاهایی که بدیده کلام خدا و گواهی عیسی مسیح بوده

بنمایاند

همو

گواهی

عالی

NJB

servant

has borne witness to the Word of God and to the witness of Jesus Christ

tell

John

witness

خوب

ESV

servant

bore witness to the word of God and to the testimony of Jesus Christ

to show

who

testimony

عالی

این نتیجه‌گیری و نتیجه‌گیری‌هایی که در بندهای بعد می‌آید به‌هیچ‌وجه قابل تعمیم نیستند، به‌ویژه قضاوت درباره‌ی دقت ِ این ترجمه‌ها دشوار است. البته می‌توان جدول‌های مفصل‌تر و دقیق‌تری مانند ِ این و این طراحی کرد. منتها این کار ِ یک نفر و در توانایی من نیست.
*
ت.قد
9 من یوحنّا که برادر شما و شریک در مصیبت و ملکوت و صبر در عیسی مسیح هستم...
ت.سیار
9 من، یوحَنّا، برادر شما و شریکتان در آزمون و پادشاهی و استواری در عیسی هستم.
NJB
9 I, John, your brother and partner in hardships, in the kingdom and in perseverance in Jesus
ESV
9 I, John, your brother and partner in the tribulation and the kingdom and the patient endurance that are in Jesus...
1.      کاربرد ِ "مصیبت" در عبارت ِ «شریک در مصیبت» در ترجمه‌ی قدیم، تقریباً مشابه ِ ترجمه‌های انگلیسی است، اما سیار گویا مطلب را تفسیر کرده و نوشته‌است: «شریکتان در آزمون». این‌که آیا این تفسیرْ کار ِ مترجم است یا از اصل ِ متن ِ فرانسه است، فرقی نمی‌کند. هر سه ترجمه‌ی دیگر هماهنگ اند ولی ترجمه‌ی سیار مصیبت را نوعی آزمون تفسیر کرده، و به همین دلیل آن را جایگزین ِ مصیبت یا سختی‌ها کرده‌است.
2.      دیگر این‌که ت.قد واژه‌ی "ملکوت" را به جای kingdom آورده که با هر سه نسخه‌ی دیگر تفاوت دارد. البته فرهنگ دهخدا، ملکوت را پادشاهی معنی کرده، ولی معنای امروزی ِ ملکوت بین فارسی‌زبانانْ "جهان ِ غیر مادی" و "عالم ِ غیب" است. (فرهنگ سخن)
3.      «صبر در عیسی» عبارت ِ مبهمی ست. در تعلیقات ِ این آیه چنین آمده:
او [یوحنّا] در صبر/تحمل ِ رنج/پایداری‌ای شریک است که منشأ تجربه یا معرفت است، چرا که این صبر، صبر در عیسی است، تحمل رنج به خاطر عیسی نیست، چنان‌که در در رساله‌ی دوم ِ تسالونیکیان 3:5 آمده [و خداوند دلهای شما را به محبّت خداوند و به صبر مسیح هدایت کناد]، صبر ِ عیسی نیست، بلکه صبری ست که توان و دوام‌‌اش برخاسته از عیسی ست.[1]
البته چند خط ِ بالا چندان روشنگر نیست. هر چهار ترجمه در این مورد تقریباً مشابه اند غیر از مورد پیروز سیار که عبارت‌اش «استواری در عیسی» "وفاداری به عیسی" را تداعی می‌کند، که بعید است وفاداری به عیسی منظور نظر باشد، چرا که در این صورت واژه‌های انگلیسی ِ مناسبی برای "وفاداری" داریم. به نظر می‌رسد این عبارت مبهم است و نمی‌توان و نباید به‌زور معنایش کرد.


ترجمه

واژه

واژه

عبارت

شفافیت

ت.قد

مصیبت

ملکوت

صبر در عیسی

متوسط

ت.سیار

آزمون

پادشاهی

استواری در عیسی

خوب

NJB

hardships

kingdom

perseverance in Jesus

خوب

ESV

tribulation

kingdom

the patient endurance that are in Jesus

خوب

چنان‌که می‌بینیم، دست‌کم در کاربرد ِ واژه‌ی "ملکوت" ترجمه‌ی قدیم کم‌تر از باقی ِ ترجمه‌ها شفاف‌ است. و باز هم‌چون نمونه‌های قبل، این‌جا هم ت.قد، NJB و ESV با هم هماهنگ‌تر اند.
*
ت.قد
10 و در روز خداوند در روح شدم و از عقب خود آوازی بلند چون صدای صور شنیدم، که می‌گفت...
ت.سیار
10 در روز خداوند، حال جذب بر من دست داد و شنیدم که از پشت سرم آوایی چون کرنا بانگ زد...
NJB
10 it was the Lord's Day and I was in ecstasy, and I heard a loud voice behind me, like the sound of a trumpet, saying…
ESV
10 I was in the Spirit on the Lord's day, and I heard behind me a loud voice like a trumpet saying...
1.      «در روح شدم» مبهم و نامفهوم است. شاید زمانی عبارت ِ رایجی برای بیان ِ حالت ِ خاصی بوده، ولی امروز معلوم نیست باید چه معنای‌اش کرد. ترجمه‌ها دو به دو مشابه اند: ترجمه‌ی سیار و  NJBبا هم، و ترجمه‌ی قدیم و ESV با هم. در یادداشت‌های کتاب مقدّس ِ جنوا آمده است که:
«این همان حالت ِ خلسه‌/جذب ِ مقدسی است که پیامبران به واسطه‌ی آن از جهان ِ مادی خارج شده و با خدا حرف می‌زدند: به همین شیوه حزقیال بارها می‌گوید که توسط ِ Spirit از جایی به جای دیگر منتقل می‌شده، یا این‌که Spirit یا روح خداوند بر او وارد ‌شده.[2]
2.      «آوازی بلند چون صدای صور» در ترجمه‌ی قدیم حتما بر جمله‌ی «آوایی چون کرنا» ترجیح دارد: نخست، استفاده از حرف "ز" در آواز، و قابلیت ِ کش آمدن ِ مصوت ِ ــــَــ در واژه‌ی "بلـَند" (مصداق: امت ِ اسلام به صورت کش‌دار می‌گویند: بلــند صلوات!)، و علاوه بر این صدایی که حرف "ص" در "صدا" و "صور" تولید می‌کند، همگی در ساختن ِ تصویر ِ صوتی‌ای که راوی تجربه می‌‌کند مؤثر اند؛ دوم، کل ِ جمله‌ی ترجمه‌ی قدیم آهنگ و هیمنه‌ای دارد که در جمله‌ی سیار و حتی در ترجمه‌های انگلیسی پیدا نیست. (محض تنوع بد نیست اشاره کنم که صداهای مهیبی که "سارومان" یا "گندالف" در ارباب حلقه‌ها از خود درمی‌آورند کاملاً با این تصویر هم‌خوان است. و باز هم بد نیست بگویم خوانده‌ام که برادر ِ متعهد، جی. آر. آر. تالکین، یکی از ویراستاران ِ نخستینْ ترجمه‌ی انگلیسی ِ کتاب ِ مقدّس ِ اورشلیم بوده‌است.)
***
نمونه‌هایی که از چهار ترجمه‌ی حاضر آوردم، تنها چند مثال بود و متأسفانه نمی‌توانم نتیجه‌گیری‌هایم را قطعی بدانم. ای‌بسا با بررسی ِ چند آیه‌ی دیگر نتایج ِ دیگری بگیرم. وقتی تعداد ِ این مقایسه‌ها افزون شود، آن‌وقت با اطمینان ِ بیش‌تر می‌توان قضاوت کرد. اما بر اساس ِ همین میزان ِ اندک، ترجمه‌ی پیروز سیار و بیش از آن ترجمه‌ی قدیم را ستایش می‌کنم. در کنار این ترجمه‌ها حدود ِ ده ترجمه‌ی دیگر ِ فارسی و انگلیسی ِ مکاشفه را خوانده‌ام (البته فقط پنج ترجمه را کامل خواندم). دیگر ترجمه‌ها سهل‌انگاری‌ها و اشتباهات ِ آشکاری دارند. چنان‌چه فرصتی بود در مورد آن‌ها هم می‌نویسم.
جمعه 30/خرداد/1393
---------------------------------------------------------------------------------
[1] 9 I John, who also am your brother… - More literally, I, John, your brother and fellow partner in the tribulation and kingdom and patience in Jesus… because of the word of God and the testimony of Jesus. He was a fellow-sharer of tribulation with them, and he shares that patience which brings experience, because it is a patience in Jesus. It is not patience for Christ, like 2Th_3:5, nor patience of Christ, but rather patience which draws its life and energy of endurance from Him.
Ellicott's Commentary for English Readers
[2] This is a holy trance expressed, with which the prophets were entranced, and being carried out of the world, conversed with God: and so Ezekiel says often, that he was carried from place to place by the Spirit, and that the Spirit of the Lord came on him.
Geneva Bible Translation Notes

هیچ نظری موجود نیست: