۱۳۹۲ فروردین ۵, دوشنبه

ترجمه‌های کتاب مقدّس

[T]hat the Bible holds a unique status in the religious history of the Western world is obvious enough; what is less obvious, but no less true, is that it holds an equally unique status in literary history and even what might be called our collective cultural psyche. To begin with, we owe to it much of our notion of what constitutes a ‘book’. (Jasper and Prickett 1999: 2)
The Blackwell companion to the Bible and culture / edited by John F. A. Sawyer.
مدتی کتاب مقدّس را کنار گذاشته بودم. ماه‌ها پس از خواندن «خروج در طولِ قرون» هنوز بخش‌هایی از چرک‌نویس ِ خلاصه‌ی آن کتاب روی میز باقی ست. نمی‌خواستم تا کار ِ نوشتن درباره‌ی «خروج» تمام نشده سراغ ِ کتاب ِ بعدی بروم ولی این سخت‌گیری بی‌حاصل بود. به دلیل ِ جذابیت ِ مرموز ِ موضوعِ آخرزمان در داستان‌ها و فیلم‌ها این‌بار «مکاشفۀ یوحنای رسول» را می‌خوانم. خوانش ِ مکاشفه همراه خواهد بود با خواندن ِ یکی دیگر از سری کامنتاری‌های انتشارات ِ بلک‌ول با عنوان ِ .Revelation Through the Centuries
پیش از معرفی و خواندن ِ فصل به فصل ِ این کتاب، کمی مقدمه‌چینی کنم.
اول. در این پُست برخی ترجمه‌های ِ فارسی و انگلیسی ِ متن ِ مکاشفه را به صورت ِ مختصر معرفی می‌کنم، و در پست‌های بعدی بخش‌هایی از ترجمه‌ها را مقایسه و در حدِ توان درباره‌ی خوب و بد ِ آن‌ها قضاوت می‌کنم.
دوم. این ارزیابی‌ها جنبه‌ی تمرینی دارند و در آن‌ها دو هدف ِ عمده را دنبال می‌کنم: مجبور می‌شوم یکی-دو ترجمه‌ی انگلیسی ِ مکاشفه را بخوانم که تمرینی مفید برای آشنایی با آن ترجمه‌ها ست؛ در ضمن می‌خواهم بدانم آیا ترجمه‌های جدید ِ فارسی نسبت به ترجمه‌ی تحت‌اللفظی ِ معروف به «ترجمه‌ی قدیم» پیش‌رفتی داشته‌اند یا خیر.
سوم. در نقل‌ قول از ترجمه‌های فارسی رسم‌الخط ِ هر کتاب دقیقن رعایت می‌شود.
*
کتاب مقدّس
ترجمه‌ی قدیم
"ترجمه‌ی قدیم" که در یکی-دو دهه‌ی اخیر بارها با ویرایش ِ جدید توسط انتشارات ِ ایلام بازنشر شده، همان ترجمه‌ی 1895 و کار ِ "رابرت بروس" است. این نام را به خاطر بسپارید. این ترجمه‌ی فوق‌العاده ریفرنس غالب ِ نویسندگان و شاعران ِ معاصر ِ فارسی ست که به کتاب مقدّس ارجاع داده‌اند. درباره‌ی این ترجمه در این‌جا چیزهایی نوشته‌ام بنابراین دوباره معرفی-اش نمی‌کنم. مشخصات ِ کتاب این است:
The Holy Bible
Persian Version of 1895. New Edition
**
کتاب ِ مقدّس
ترجمۀ مژده برای عصر جدید
انجمن‌های متّحد کتاب مقدّس
The Holy Bible
Today's Persian Version
2009
Hard Cover

در مقدمه‌ی این ترجمه پس از ذکر ِ تاریخچه‌ی ترجمه‌ی کتاب مقدّس در زبان ِ فارسی آمده است که:
«انجمن کتاب‌مقدّس در ایران از سال 1811 میلادی رسماً کار خود را آغاز نمود تا ضمن تهیه و توزیع متون مقدّس مسیحی، بر امر مهم و حسّاس ترجمۀ کتاب‌مقدّس نیز نظارت داشته باشد. تنها سه سال پس از تأسیس انجمن، یعنی در سال 1814 میلادی، ترجمۀ عهد جدید (توسط هنری مارتین و میرزا علی خان شیرازی) به چاپ رسید. در سال 1846 میلادی این ترجمه به همراه ترجمۀ عهد عتیق (توسط ویلیام گلن و م. جفیر) به صورت کتاب‌مقدّس کامل چاپ و منتشر شد. پس از گذشت نیم قرن، انجمن کتاب‌مقدّس، ترجمۀ رابرت بروس را در سال 1895 میلادی منتشر نمود. این ترجمه، هنوز هم مورد استفادۀ عموم قرار دارد و تا کنون در بیشتر کلیساها به عنوان معتبرترین ترجمۀ موجود، شناخته می‌شود.
با توجه به تغییراتی که به طور ِ طبیعی و مداوم در هر زبانی رخ می‌دهد، نیاز به ترجمۀ تازه و ویرایش ترجمه‌های پیشین ضروری می‌باشد. حسّاسیت و وسعت دریای پهناور کتاب‌مقدّس، ایجاب می‌نماید که این مهم، با نظارت دقیق مسئولان امر و با همکاری متخصّصان ترجمه و علم تفسیر کتاب‌مقدّس صورت پذیرد. در زمینۀ ترجمه و پخش کلام خدا، حضور فعال انجمن کتاب‌مقدّس در ایران، ثمرات فراوانی به همراه داشته است. از میان خدمات پرارزش آن، می‌توان به ترجمۀ «مژده برای عصر جدید» معروف به «انجیل شریف» اشاره نمود که در سال 1976 میلادی از زبان اصلی (یونانی) به فارسی ترجمه شد. سی سال تاریخ پرشکوه این ترجمه حکایت از سادگی، شیوایی و پذیرش آن در میان همگان دارد.
استقبال بی‌نظیر از این ترجمه و تقاضاهای مکرّر کلیساها، انجمن‌های متّحد کتاب مقدّس را بر آن داشت تا با گرد هم آوردن گروه بزرگی از مترجمان، متخصّصان علم تفسیر و اهل فن، ویراستاران و کادر فنی اقدام به ترجمۀ عهد عتیق نیز بنماید. این عزیزان در اتّحاد با انجمن‌های متّحد کتاب‌مقدّس به این امر مهم جامۀ عمل پوشاندند. ثمرۀ این کار بزرگ گروهی، ترجمۀ حاضر کتاب مقدّس است که اکنون در دست شماست. در این ترجمه، از معتبرترین متون عبری، آرامی و یونانی استفاده شده است تا امانت ترجمه نسبت به متون اولیۀ کتاب‌مقدّس حفظ گردد.»
متأسفانه هم‌چون بسیاری دیگر از ترجمه‌ها این ترجمه نیز مشخصات ِ دقیق ِ متون ِ مرجع را ارائه نکرده. این کار غیرحرفه‌ای ست. ناشران ِ کتاب ِ مقدس ِ فارسی بد نیست نگاهی به ترجمه‌های انگلیسی بیندازند و دست‌کم اصول ِ اولیه‌ی کار را رعایت کنند.
«دایرةالمعارف کتاب مقدس» [1] چند صفحه را به شیوه‌های ترجمه‌ی کتاب مقدّس اختصاص داده که خواندنی و یاریگر است. (55-58) در این متن شیوه‌ی ترجمه به سه رده تقسیم شده و نمونه‌هایی از ترجمه‌های انگلیسی ِ هر رده نیز معرفی شده:
1- آزاد 2- معادل پویا 3- تحت‌اللفظی
نمونه‌ی ترجمه‌‌های انگلیسی:
آزاد:
TEV (Today's English Version)
LB (The Living Bible)
معادل پویا:
NIV (New International Version)
تحت‌اللفظی:
KJV (Authorized King James Version)
RSV (Revised Standard Version)
به نظر نگارندگان ِ دایرةالمعارف «بهترین شیوه ترجمه معادل پویا است». برای این مدعا توضیحات و مثال‌هایی ذکر شده که معقول به نظر می‌رسند. ترجمه‌ی فارسی ِ "بروس" تحت‌اللفظی ست. ترجمه‌ی انگلیسی ِ «کینگ‌جیمز» شباهت‌های زیادی به ترجمه‌ی بروس دارد. یک ترجمه‌ی فارسی ِ قطع ِ کوچک (کوچک‌تر از جیبی) در بساط ِ دست‌فروشی‌های خیابان انقلاب هست که «ترجمه‌ی تفسیری» نام دارد. این ترجمه‌ دقیق نیست و چنان‌چه نسبت به اصالت ِ متنْ حساس باشیم بهتر است اصلن سراغ-اش نرویم. به نظر ِ نگارندگانِ دایرةالمعارف، ترجمه‌ی «مژده برای عصر جدید» ترجمه‌ی معادل پویا ست و زبان ِ آن در مقایسه با ترجمه‌ی بروس ابهامات ِ کم‌تری دارد. (57) اما تا جایی که من مقایسه کرده‌ام این ترجمه زیاد دقیق نیست. هنگام ِ خواندن ِ مکاشفه سعی می‌کنم درستی ِ این ادعا را بررسی کنم.
***
عهد جدید به همراه مزامیر و امثال
 ترجمۀ هزارۀ نو بر مبنای زبان اصلی
قطع جیبی، چاپ جدید 2009
The New Testament
With Psalms and Proverbs
In Persian
New Millennium Version
Pocket Edition
Printed in 2009
Elam Ministries

در مقدمه‌ی این ترجمه آمده:
«به سال 1995 میلادی گروهی از مترجمان و ویراستاران و صاحبنظران ایرانی مسیحی با همکاری اهل فن و کلام از کلیساها و فِرَق مختلف مسیحی، ترجمه‌ای بر مبنای زبان اصلی فراهم آوردند که به سال 2003 میلادی به چاپ رسید. اکنون بسیار خرسندیم که می‌توانیم ترجمۀ جدید کتاب‌های امثال و مزامیر را نیز به خوانندگان گرامی تقدیم کنیم. در ترجمۀ هزارۀ نو سعی بسیار شده که متن در عین سلاست و سادگی، از نظر ادبی وزین و از نظر دقت مطابق با متن اصلی باشد و مفهوم اولیه بدون تفسیر منتقل شود. کوشش شده که معنا فدای صورت ظاهری کلمات و شکل جمله‌بندی ِ متن اصلی نشود بلکه در عین حفظ صورت ظاهر، درست منتقل گردد. ولی هر جا از انتخاب بین یکی از این دو گریزی نبوده، در ترجیح معنا درنگ نشده است. نیز هرجا امکان ترجمه به دو صورت مختلف وجود داشته، ترجمۀ محتمل‌تر در متن آورده شده و ترجمه یا ترجمه‌های دیگر در پانوشت ارائه گردیده است.»
می‌بینیم که "ترجیح ِ معنا" اولویت ِاین متن است. این ترجمه به احتمال زیاد در رده‌ی ترجمه‌های لفظ به لفظ قرار نمی‌گیرد.
****
ESV
2008
Format: Hardcover w/Jacket
Page Count:       2,560
ISBN-10:           1-4335-2461-9
ISBN-13: 978-1-4335-2461-5
در مقدمه‌ی کتاب آمده که متن ِ تحقیقی ِ (Study) [2] حاضر مرکب است از نسخه‌ی استاندارد ِ انگلیسی (ESV)، به عنوان ِ یک ترجمه‌ی کاملن تحت‌اللفظی ِ مناسب ِ پژوهش درباره‌ی کتاب مقدس، به علاوه‌ی جدیدترین و بهترین پژوهش‌های مسیحی ِ انجیلی (evangelical Christian scholarship). این نسخه حاوی ِ یادداشت‌ها، نقشه‌ها، تصاویر، جدول‌ها، مقالات و ویژگی‌هایی کاملن تازه است. این متن که توسط ِ گروه ِ نودوپنج نفره‌ی پژوهشگران و مدرسان ِ انجیلی تهیه شده ویژگی‌های زیر را در بر دارد:
1- توضیح ِ واژه‌های مبهم و ارتباط ِ هر واژه و عبارت با دیگر بخش‌های کتاب.
2- یادداشت‌های کوتاه در آغاز ِ هر بخش برای کمک به درک ِ ساختار ِ هر کتاب.
3- توضیح ِ پس‌زمینه‌ی تاریخی و باستان‌شناسانه‌ برای توضیح ِ کانتکست ِ متون.
4- توضیح ِ واژه‌های کلیدی ِ عبری و یونانی.
5- ارائه‌ی تفاسیر ِ برجسته‌ی متفاوتی از عبارات ِ متون.
6- توضیح ِ متن‌های کلیدی در درک ِ دکترین ِ الاهیات و اخلاق ِ مسیحی.
7- مواجهه با چالش‌های مرتبط با حقیقی بودن، تاریخی بودن، و قابل ِ باور بودن ِ برخی متن‌های کتاب ِ مقدّس.
در مقدمه‌، تهیه‌کنندگان ِ کتاب ِ حاضر شیوه‌ی کار ِ خود را به طور شفاف عرضه کرده‌اند:
این نسخه، از چشم‌انداز ِ عقیدتی ِ سنت ِ انجیلی (باورمندان ِ به اصالت ِ اناجیل) و باور ِ کامل به راستی ِ تمام و کمال ِ کتاب ِ مقدّس تهیه شده. در مورد ِ خطاها و تناقض‌های ادعایی در مورد ِ برخی از متون،‌ پاسخ‌های ِ ممکن ارائه شده. هم‌زمان، حواشی ِ متون، برخی تفسیرهای ناهماهنگ با سنت ِ انجیلی را به طور ِ خلاصه پوشش می‌‌دهد.
200 نقشه‌ی تمام‌رنگی با استفاده از آخرین تکنولوژی‌های ماهواره‌ای ِ تصویربرداری و دیجیتالی و نقشه‌برداری تهیه شده است. بر اساس ِ تحقیقات ِ ژرف ِ جدیدترین پژوهش‌های باستان‌شناسانه‌ی مرتبط با کتاب مقدّس، نقشه‌ها در سراسر ِ کتاب به صورت ِ تمام‌رنگی چاپ شده‌اند تا وقایع، مردم، و مکان‌های کتاب ِ مقدّس را به نحوی زنده تصویر کنند.
40 تصویر ِ رنگی ِ کاملن منحصر به فرد در کتابْ سازه‌ها، شهرها و اشیاء ِ کتاب مقدس را با جزئیات ِ دقیق نشان می‌‌دهند.
نسخه‌ی آنلاین ِ این اثر با امکانات ِ اضافی برای جست‌وجو و یادداشت‌برداری به علاوه‌ی متن ِ کامل ِ یادداشت‌های نسخه‌ی تحقیقی برای استفاده‌ی خریداران ِ نسخه‌ی چاپی رایگان است.
نسخه‌ی استاندارد ِ انگلیسی» (یا نسخه‌ی انگلیسی ِ استاندارد) مبنای نسخه‌ی تحقیقی ِ حاضر است. آن نسخه با زحمات ِ بیش از صد پژوهشگر و صاحب‌نظر تهیه شده. برخی از تهیه‌کنندگان ِ آن نسخه در تهیه‌ی پژوهش ِ فعلی نیز نقش داشته‌اند. این نسخه با صد و بیست  چاپ ِ مختلف عرضه شده است. (11 تا 14)
نسخه‌ی استاندارد ِ انگلیسی در بیش از پنج سده‌ی گذشته در بطن ِ جریان ِ ترجمه‌های انگلیسی ِ کتاب مقدّس جای داشته است. سرمنشأ این جریان ِ کلاسیک ِ ترجمه "ویلیام تیندل" و ترجمه-اش از عهد ِ جدید در سال 1526 بوده است. [3] نسخه‌ی انگلیسی ِ «کینگ جیمز» (KJV) در 1611، نسخه‌ی تجدیدنظر‌شده‌ی 1885 (RV)، نسخه‌ی استاندارد ِ امریکایی در سال 1901 (ASV)، و «نسخه‌ی تجدیدنظرشده‌ی استاندارد» چاپ ِ سال‌های 1952 و 1971 محصول ِ این جریان بوده‌اند. در این جریان، وفاداری به متن ِ اوریجینال و پی‌گیریِ دقت ِ متن با سادگی، زیبایی و بیان ِ عالی ترکیب شده است. هدفِ نسخه‌ی فعلی، انتقال ِ این میراث به قرن ِ جدید بوده است.
هر واژه و عبارت ِ این متن (ESV) به‌دقت با اصل ِ عبری، آرامی، و یونانی-اش سنجیده شده تا دقت و شفافیتِ کامل ِ متن تضمین شود تا ترجمه متهم به بی‌توجهی به ظرائف ِ متن ِ اصلی نشود. واژه‌ها و عبارات ِ این متنْ برخاسته از میراث ِ تیندل-جیمز هستند. زبان ِ آرکائیک با تداول ِ امروزی-اش به کار رفته و در ترجمه‌ی واژه‌های کلیدی ِ متن تصحیحات ِ مهمی صورت گرفته. درنهایت، هدفْ حفظ ِ عمق ِ معنا و زبان ِ ماندگاری بوده که تأثیری نازدودنی بر دنیای انگلیسی‌زبان داشته و زندگی و اصول ِ عقاید ِ کلیسا را در چهارصد سال ِ گذشته تشریح کرده است. (19)
شیوه‌ی ترجمه‌ی واژه-به-واژه بدین منظور بوده تا به مخاطبْ امکان دهد تا ساختار و معنای متن ِ اصلی را خود دریابد. برخلاف ِ این شیوه، بعضی نسخه‌های کتاب ِ مقدس به جای ترجمه‌ی واژه-به-واژه، ترجمه‌ی ایده-به-ایده یا مفهوم-به-مفهوم (thought-for-thought) را دنبال می‌کنند و به جای معنای لفظی بر «معادلِ پویا» تأکید می‌کنند. ترجمه‌ی ایده-به-ایده ناگزیر به بازتاب ِ تفسیر ِ شخصی ِ مترجم و تأثیر ِ فرهنگ ِ معاصر گرایش دارد. (19)
هر ترجمه‌ای در جاهایی به‌ناچار باید بین ِ«دقت ِ لفظی» و «قابل ِ فهم بودن» و بین ِ «معادل ِ رسمی» و «معادل ِ عملی/واقعی» توازن برقرار کند و ترجمه‌ی حاضر از این قاعده مستثنا نیست. در این چارچوب، ما سعی کرده‌ایم که «تا حد امکان پیرو ترجمه‌ی تحت‌اللفظی» باشیم و در عین ِ حال شفافیت ِ بیان و زیباییِ زبان را حفظ کنیم. بنابراین تا جایی که امکانات ِ زبان ِ انگلیسی اجازه داده و تا جایی که معنای هر مورد اجازه داده سعی کرده‌ایم برای واژه‌های مهم و مکرر ِ متن ِ اصلی معادل ِ انگلیسی ِ مشابهی قرار دهیم. و تا جایی که دستور و نحو ِ زبان اجازه می‌دهد عباراتی از عهد ِ عتیق را که به شکلی جدید در عهد ِ جدید آمده‌اند طوری عرضه کنیم که مطابقت ِ آن‌ها آشکار باشد.
ترجمه‌ی حاضر این امکان را فراهم می‌کند که سبک‌های مختلف ِ نویسندگان ِ متن‌های مختلف ِ کتاب ِ مقدّس آشکار شوند:
نثر ِ باشکوه ِ آغازگر ِ سِفر ِ پیدایش، روایت ِ روان ِ کتب ِ تاریخی، غنای استعاره‌ها و تصویرسازی‌های ِ دراماتیکِ کتاب‌های شاعرانه، سادگی ِ ژرف ِ یوحنا و... .
زبان ِ کتاب مقدّس به طور ِ معمول جمله‌ها را با تکرار ِ واژه‌هایی نظیر ِ and/but/for به هم وصل می‌کند که با عرف ِ زبان ِ انگلیسی مطابقت ندارد. با این حال لازمه‌ی یک ترجمه‌ی خوب این است که پیوندهای موجود در متن ِ اصلی را بازسازی کند تا تداوم ِ جریان ِ گفتار بر خواننده معلوم باشد. در نشانه‌گذاری، پاراگراف‌بندی، شکستن ِ جمله‌های بلند، و نشان دادن ِ حروف ِ عطف یا ربط، این نسخه طوری متون را ترجمه کرده که جریان ِ متداوم ِ اندیشه‌ را به شفاف‌ترین وجهی در زبان ِ انگلیسی نشان دهد. بنابراین حروف ِ عطف یا ربط را ترجمه کرده‌ایم و گاهی از معادل‌های متفاوت ِ مناسب‌تری نظیر ِ also/however/now/so/then/thus استفاده کرده‌ایم.
در حوزه‌ی جنسیتی ِ زبان هدف ِ نسخه‌ی ESV این بوده که آن‌چه را که در متن ِ اصلی به کار رفته عینن عرضه کند. برای مثال در جاهایی که زبان‌های اصلی ِ متونْ هیچ معادل ِ مناسبی برای man ندارند anyone جایگزین ِ any man شده، و جاهایی در متون ِ اصلی که هم به زن و هم به مرد اشاره شده به جای men از people استفاده شده. اما در جاهایی که متن ِ یونانی و عبری معنای مردانه را افاده می‌کند واژه‌های men و man در متن باقی مانده‌اند. به همین شکل، جاهایی که که متن ِ اصلی قصد ِ نشان دادن ِ تفاوت ِ آشکارِ God و man را داشته و man در معنای جمع و برای کل ِ ابنای بشر به کار رفته، واژه‌ی man حفظ شده است. (برای مثال در لوقا: 2:52)
توضیحات ِ مقدمه‌ی نسخه‌ی استاندارد ِ انگلیسی حاوی ِ نکات ِ آموزنده‌ای ست. اگر در ایران هنوز چنان فضای آکادمیک و امکانات ِ پژوهشی ِ پیش‌رفته‌ای نداریم که ده‌ها مترجم ِ صلاحیت‌دار تهیه و تدوین ِ ترجمه‌ای کلاسیک از نوع ِ «نسخه‌ی استاندارد ِ انگلیسی» را انجام دهند، اما می‌توان انتظار داشت که آن بخش از اشکالات ِ ترجمه‌های فارسی ِ کتاب مقدّس که نه مربوط به امکانات، بل‌که مشخصن به عهده‌ی مترجم یا ناشر است برطرف شود. تنها ترجمه‌ی فارسی ِ کتاب ِ مقدّس که درباره‌ی منابع و شیوه‌ی کار و انتخاب ِ اصطلاحات به شیوه‌ی نسخه‌ی انگلیسی عمل کرده ترجمه‌های پیروز سیار از «کتاب‌های جعلی/مجعول» با عنوان ِ «کتابهایی از عهد عتیق، کتابهای قانونی ثانی» و ترجمه‌ی کامل ِ «عهد ِ جدید» است. این نکته بدیهی ست که بدون ِ توجه به اصول ِ اولیه‌ی ترجمه‌ی متون ِ مقدّس، مترجمان ِ فارسی نمی‌توانند از ترجمه‌های-شان دفاع کنند، و مخاطبان ِ فارسی‌زبان هم نمی‌توانند مدعی ِ خواندن ِ نسخه‌ی معتبری از کتب ِ مقدس باشند. توضیحات ِ مقدمه‌ی ترجمه‌ی انگلیسی ِ حاضر می‌تواند به مترجمان ِ فارسی یادآوری کند که چه چیزهایی را باید توضیح یا انجام دهند:
1- هدف ِ ترجمه 2- پانویس‌های کافی و مفید 3- توضیح ِ هدف ِ پانویس‌ها 4- چشم‌انداز ِ اعتقادی ِ مترجم(ها) در کار-شان 5- افزوده‌های تصویری، نقشه‌ها، و جدول‌ها 6- نمایه‌های کامل ِ مکان‌ها، واژه‌های مهم، عبارات و موضوعاتِ مهم ِ متون 7- تهیه‌ی نسخه‌ی آنلاین ِ کتاب 8- تاریخچه و میراث ِ ترجمه‌ی کتب مقدّس در زبان ِ فارسی 9- فلسفه‌ی ترجمه 10- سبک ِ ترجمه 11- معرفی ِ متون ِ اصلی 12- معرفی ِ مترجم(ها) و معلومات-اش 13- نگاشتن ِ مقدمه‌ی کوتاه و مفید برای هر کتاب (منظور مقدمه‌های ارشادی نیست.)
بیش‌تر ِ موارد ِ بالا در یک ترجمه‌ی فارسی قابل ِ تحقق است، به شرطی که مترجم یا مترجمان به اهمیت ِ کار-شان آگاه باشند و احساس ِ مسئولیت کنند.
*****
عهد جدید
بر اساس کتاب مقدس اورشلیم
Bible .Le Nouveau Testament
ترجمۀ پیروز سیار
تهران،نشر نی 1387
1312 صفحه

ترجمه‌ی پیروز ِ سیار از عهد ِ جدید بر اساس ِ «روایت فرانسه‌ی کتاب مقدس اورشلیم» و در طول ِ چهار سال انجام شده است. کیفیت ِ کاغذ، جلد، قطع و چاپ ِ کتاب، اِعراب‌گذاری، مقدمه‌ها، پانویس‌ها و نمایه‌های متن کلن قابل ِ مقایسه با دیگر ترجمه‌های فارسی ِ کتاب مقدّس نیست، و این شیوه‌ی کار در زبان ِ فارسی بی‌سابقه است. وقتی این ترجمه‌ی یک‌نفره را می‌بینم، تعجب می‌کنم که در مقدمه‌ی دیگر ترجمه‌های فارسی می‌خوانم که کارْ محصول ِ کار ِ مشترک ِ "متخصصان" و "انجمن‌ها" ست. اگر یک ضعف ِ کارِ سیار را نایده بگیریم، این‌که متون را از زبانی غیر از زبان ِ اصلی ترجمه کرده، می‌توان گفت باقی ِ ویژگی‌هایِ ترجمه-اش دست‌کم برای یک نسخه‌ی فارسی ِ کتاب مقدس بارها قابل ِ ستایش است.
پیش‌تر در این‌جا ترجمه‌ی «کتاب‌هایی از عهد عتیق» ِ سیار را خوانده‌ام. از نظر ِ من زبان ِ مترجم مقبول بود و کیفیت ِ چاپ ِ آن کتاب، باز در مقایسه با دیگر ترجمه‌های فارسی، قابل ِ ستایش بود. تا وقتی که بخش‌هایی از ترجمه‌ی «نسخه‌ی استاندارد ِ انگلیسی» را نخوانم نمی‌توانم درباره‌ی دقت ِ ترجمه‌‌های سیار نظر بدهم. می‌دانم که معیار ِ نهایی ِ کیفیت ِ یک ترجمه نه کیفیت ِ چاپ ِ آن، بل‌که دقت و کیفیت ِ زبان ِ ترجمه است.
کل ِ کار ِ پیروز سیار را باید یک‌جا خواند تا بتوان درباره-اش نظر ِ جامعی داشت، ولی تا این‌جا که مقدمه‌های ترجمه‌ی او را خوانده‌ام به نظرم کیفیت ِ دو مقدمه‌ی اصلی ِ کتاب عالی ست ولی مقدمه‌ی مترجم ِ فارسی باید دقیق‌تر نوشته می‌شد. نسخه‌ی انگلیسی با شفافیت ِ تمام تأکید کرده که ترجمه‌ای تحت‌اللفظی ست و شیوه‌ی کار-اش را از جهات ِ گوناگون به نحوی موجز توضیح داده است. صدوپانزده صفحه‌ مقدمه‌ی ترجمه‌ی سیار نیز فوق‌العاده است. (به دلیل ِ فقر ِ زبان ِ فارسی در زمینه‌ی ترجمه‌های کتاب مقدّس، چنین توضیحاتی قابلیتِ بسط و تبدیل شدن به یک کتاب را دارد.)
پیروز سیار نوشته است که «در این ترجمۀ تازه، با پیروی دقیق از متن کتاب مقدس اورشلیم، حداکثر کوشش به عمل آمده است تا مفاهیم عهد جدید با حفظ امانت منتقل شود». (37) (تأکید از من است.) بعد اضافه کرده:
«علاوه بر این گونه مسائل مفهومی، مشکلات دیگری نیز در ترجمه‌های متون دینی وجود دارد که عمدتاً ناظر بر تحولات زبانی است. به عنوان مثال، یکی از اشکالات ترجمه‌های فارسی قدیمی از کتاب مقدس این است که در آنها از الفاظ عربی به معنی رایج نزد اعراب استفاده شده و اسامی شخصیتهای تاریخی و شهرها و مناطق جغرافیایی به صورت متداول نزد عرب‌زبانان ذکر گشته است. به همین سبب، می‌بینیم در این ترجمه‌ها فی‌المثل گالاتیا به صورت غلاطیه، فرُوگیا به صورت فریجیه، کیلیکیا به صورت قِلقِیا، ایکونیون (نام یونانی قونیه) به صورت ایقونیه، کورینتوس (که در زبان فارسی طبق تلفظ فرانسه، به نام کُرَنْت شناخته می‌شود) به صورت قُرِنتُس و... ضبط شده است.» (39)
مترجم به جز مواردی که به اشکالات ِ ترجمه‌های پیشین پرداخته، توضیح ِ چندانی درباره‌ی دیگر دشواری‌ها نداده است. پیروز سیار گفته است (نوشته است) که «در عین وفادار ماندن به کتاب مقدس اورشلیم و پیروی دقیق از متن آن، برای رفع مشکلات ِ ترجمه، به متنهای دیگری نیز مراجعه کرده است». (36)
مترجمان ِ فرانسوی گفته‌اند:
«در این چاپ، کوشیده‌ایم که از تنوع ترجمۀ الفاظ و عبارتهای واحد ِ نسخۀ اصلی که گاه در چاپهای پیشین روی داده است، بکاهیم. با این همه، به گستردگی بار معنایی پاره‌ای از الفاظ عبری یا یونانی که یافتن تنها یک معادل فرانسه برای آنها همواره امکان‌پذیر نیست، عنایت داشته‌ایم. همچنان اقتضائات بافت متن را در نظر گرفته‌ایم. بی آن که از یاد ببریم که ترجمه‌ای که لفظ به لفظ و زیاده تحت‌اللفظی باشد، گاه سبب می‌گردد که معنی حقیقی جمله یا عبارت، به صورت نارسا بیان شود. با این همه، اصطلاحات فنی که دارای معنی صریح هستند، همواره با یک معادل فرانسه برگردانده شده‌اند. آنگاه که لازم بوده، ترجیح داده‌ایم به متن امین بمانیم تا آن که از سیاقی ادبی استفاده کنیم که با متن اصلی همخوانی ندارد.» (44)
این‌که مترجمان ِ فرانسه‌ی کتاب مقدس چه‌گونه عمل کرده‌اند، و این‌که مترجم ِ فارسی از منابع ِ دیگر کمک گرفته، روشن کننده‌ی شیوه‌ی دقیق ِ کار ِ مترجم ِ فارسی نیست: آیا شیوه‌ی کار ِ او، به قول ِ نویسندگان ِ دایرةالمعارف، «معادل پویا» (dynamic equivalent) است یا شیوه‌ای دیگر؟ چنان‌چه مترجم ِ ارجمند توضیحاتِ بیش‌تری نظیر آن‌چه درباره‌ی تغییر واژه‌ها و نام‌های عربی داده، می‌داد، سنجش ِ کار-اش آسان‌تر بود. توضیحات ِ مترجمانِ فرانسوی در صفحه‌های 43 تا 50 می‌تواند الگوی خوبی برای دقیق بودن باشد.
معرفی ِ اجمالی ِ برخی ترجمه‌های کتاب ِ مقدّس، مقدمه‌ای بود برای خواندن ِ ترجمه‌ی مکاشفه‌ی یوحنا در این کتاب‌ها. اما چون این پست از جهتی معرفی ِ نسخه‌های مطرح و امروزی کتاب مقدّس بود، لازم می‌دانم دو عنوان ِ دیگر را به این سیاهه اضافه کنم.
******
کتاب مقدّس
ترجمه تفسیری
شامل عهد عتیق و عهد جدید
این نسخه شاید رایج‌ترین ترجمه‌ی فارسی ِ کتاب مقدّس باشد که چاپ اصلی یا افست ِ آن در بازار ِ کتاب ِ تهران فراوان است. این ترجمه، هر یک از کتاب‌های مقدّس را با خلاصه‌ای چند خطی از متن ِ کتابْ آغاز می‌کند. چنان‌که از عنوان-اش پیدا ست ترجمه‌ای تفسیری و به زبان ِ ساده است، بنابراین بیش‌تر جنبه‌ی تبلیغی و تعلیمی دارد.
در مقدمه‌ی کتاب آمده:
«آخرین کتاب مقدس به زبان فارسی در سال 1928 میلادی، یعنی شصت و هفت سال پیش ترجمه شد. این ترجمه [ترجمه‌ی بروس] هم اکنون نیز موجود است. با وجود نثر زیبای این ترجمه، درک متن آن برای خوانندۀ امروزی کمی مشکل مینماید.
در ترجمه‌ای که اینک در دست دارید، زبان فارسی امروزی بکار رفته است. در ضمن، مطالب و اصطلاحات قدیمی و نامأنوس را، که درک آن برای خوانندۀ زمان حاضر مشکل است، بشکل ساده و تفسیرگونه درآورده‌ایم. به همین دلیل است که عنوان «ترجمۀ تفسیری» را برای آن انتخاب کرده‌ایم.»
نمی‌دانم تاریخ 1928 دقیقن از کجا آمده ولی بر اساس ِ آن تاریخ می‌توان گفت ترجمه یا چاپ ِ فعلیْ متعلق به 1995 است.
در این متن، سفر پیدایش این‌گونه آغاز شده:
داستان آفرینش
1 در آغاز، هنگامی که خدا آسمانها و زمین را آفرید، 2 زمین، خالی و بی‌ شکل بود، و روح خدا روی توده‌های تاریک ِ بخار حرکت می‌‌کرد. 3 و خدا فرمود: «روشنایی بشود.» و روشنایی شد. 4 خدا روشنایی را پسندید و آن را از تاریکی جدا ساخت. 5 او روشنایی را «روز» و تاریکی را «شب» نامید. شب گذشت و صبح شد. این، روز اول بود.
*******
کتاب مقدس: عهد عتیق و عهد جدید
ترجمۀ: فاضل خان همدانی، ویلیام گلن، هنری مرتن
چاپ اول: 1380
چاپ سوم: 1388
انتشارات اساطیر
ISBN 964-331-068-X
این تصویری از جلد ِ کتاب (مطمئن نیستم کدام چاپ)


مقدمه‌ی این ترجمه با «سخن ِ ناشر» و با این عبارات آغاز می‌شود:
«انقلاب شکوهمند ِ اسلامی، ورای آنکه انقلابی سیاسی بود انقلابی فرهنگی هم بود...»
شروع ِ کتاب ِ مقدّس با انقلاب شکوهمند احتمالن نشان ِ آن است که ناشر چه مرارت‌ها برای نشر ِ کتب ِ یهودی و مسیحی کشیده. گویا مقارن با بازی ِ "گفت‌وگوی تمدن‌ها" فرصت ِ نشر ِ دوباره‌ی این ترجمه پس از سال‌ها فراهم آمده. نسخه‌ی انتشارات ِ اساطیر گویا قدیمی‌ترین و اولین ترجمه‌ی کامل ِ فارسی ِ کتاب مقدّس است، پس بروس و دیگر مترجمان حتمن وام‌دار ِ آن اند. توضیحات ِ ناشر برای اثبات ِ دقت ِ این ترجمه به نظر-ام جنبه‌ی تبلیغی دارد و نمی‌تواند دقت و زیبایی ِ «ترجمه‌ی قدیم» را زیر سؤال ببرد. ناشر درباره‌ی تاریخ ِ این ترجمه نوشته است:
«این ترجمۀ جدید توسط فاضل خان همدانی و ویلیام گلن و هنری مرتن انجام شده است و قسمت عهد عتیق آن در 1272 هجری قمری برابر 1856 میلادی و عهد جدید آن در 1293 هجری قمری برابر 1876 و در زمان حکومت ناصرالدین شاه قاجار در لندن چاپ سربی شده است.»
در مقدمه‌ی ناشر مطلب ِ درخور دیگری نیافتم. چنین ترجمه‌‌ی با ارزشی نیاز به یک مقدمه‌ی باارزش دارد نه گزافه‌گویی‌ها ناشر. به نظر می‌رسد این متنْ افست شده، چرا که قلم ِ متن شبیه ِ کتاب‌های چاپ سنگی و عجیب و غریب است. کاش این ترجمه‌ ویرایش و به‌روز شود.
دایرةالمعارف کتاب مقدّس تاریخ ِ متفاوتی برای این نسخه ذکر کرده است:
در سال 1846 میلادی کتاب‌مقدس کامل که شامل ترجمه عهد عتیق توسط گِلن و ترجمه عهد جدید که توسط مارتین بود، انتشار یافت.
عهد عتیق ترجمۀ گِلن، چاپ سال 1856 میلادی همراه با ششمین چاپ عهدجدید ِ ترجمۀ هنری مارتین، بصورت یکجا صحافی و جمعاً با 1836 صفحه در دسترس علاقه‌مندان و مشتاقان قرار گرفت. در صفحۀ عنوان نسخۀ ترجمه شده توسط ویلیام گِلن، این مطالب به چشم می‌خورد: «کتاب‌مقدس ولیَم گِلن قسیس انگلیسی و معلم علم الهی، از اصل زبان عبرانی به زبان فارسی ترجمه کرد؛ به استعانت زبدة العرفا فاضل خان همدانی و سایر علما معطی القاب ایرانی، بفرمان المجمع مشهور به بریتیش اَند فارین بایبِل سوسایتی دارالسلطنۀ لندن انطباع یافته است». ویلیَم واطس 1856 مطابق سنۀ 1273 هجری قمری. (31) [4]
قطع ِ وزیری ِ کتاب، و قلم ِ درشتْ خواندن ِ آن را نسبت به دیگر نسخه‌های قدیمی ِ کتاب مقدّس آسان‌تر می‌کند. تمام ِ متنْ اِعراب‌گذاری شده است. شاید این اعراب‌ها برای مخاطب ِ عام آزاردهنده باشد ولی برای دیگرانی که می‌خواهند بدانند مترجمان ِ 150 سال پیش متون ِ اصلی را چه‌گونه ترجمه کرده‌اند و واژه‌ها را چه‌گونه تلفظ کرده‌اند، این اعراب‌ها مفید اند.
بد نمی‌دانم چند خط از این ترجمه را نقل کنم. (اعراب‌گذاری‌ها و فاصله‌گذاری‌ها متعلق به خود ِ متن است.)
کتاب ِ اوّل ِ موسی
معروف بسفر ِ تکوین الْمخلوقات
ومشتمل بر پنجاه فصل
------------------------
(فصل ِ اوّل مشتمل بر سی و یک آیه)
(1) در ابتدا خدا آسمانها و زمین‌را آفرید (2) و زمین تهی وخالی بود و تاریکی بر روی لُجّه و روح خدا بر روی آبها متحرّک * (3) و خدا گفت که روشنائی شود و روشنائی شد (4) و خدا روشنائی‌را دید که نیکوست پس خدا روشنائی‌را از تاریکی جدا کرد (5) و خدا روشنائی را روز خواند و تاریکی را شب خواند و بودن ِ شام و بودن ِ صبح روز ِ اوّل شد *
دو‌شنبه 5/فروردین/1392
-----------------------------------------------------------------------
[1] دایرةالمعارف کتاب مقدّس، ویراستار و مسئول گروه ِ ترجمه بهرام محمدیان، تهران، سرخدار، 1381
[2] در این‌جا توضیحاتی درباره‌ی Study Bible (نسخه‌ی پژوهشی/تحقیقی ِ کتاب مقدّس) آمده. گویا کتابِ مقدّس ِ اورشلیم از معتبرترین‌های این زمینه است و به زبان ِ انگلیسی هم ترجمه شده. اگر درست فهمیده باشم، نسخه‌ی استاندارد ِ انگلیسی تحت ِ تأثیر ِ باورهای جنبش ِ پروتستان است.
[3] ویلیام تیندل (William Tyndale) یک کشیش ِ انگلیسی ِ طرف‌دار ِ جریان ِ دین‌پیرایی (ریفورمیشن) بود. او به دلایل ِ باورهای مذهبی-اش سوزانده شد. (دیکشنری لانگ‌من)
[4] پیروز سیار در مقدمه‌ی «کتابهایی از عهدی عتیق» تاریخ ِ متفاوتی برای چاپ ِ کتاب ذکر کرده:
«[...] ترجمۀ کاملی از کتاب مقدس به اهتمام انجمن خارجی کتاب مقدس بریتانیا انتشار یافت. نسخه‌ای از چاپ سوم این کتاب که در 1878 چاپ شده، در اختیار نگارندۀ این سطور است.» (28)
حالا ممکن است بگویید تاریخ ِ چاپ ِ کتاب که این‌قدر اهمیت ندارد. موضوع، اهمیت ِ این تاریخ نیست، موضوع، میزان ِ دقت ِ ناشر است. به چه دلیل چنان کتاب ِ عظیمی یک مقدمه‌ی کوتاه ِ درست ندارد؟
-- دو نسخه‌ی قدیمی ِ دیگر از کتاب مقدّس دارم که چنان‌که پیروز سیار در مقدمه‌ی عهد جدید گفته ارزش-شان در محدوده‌ی تاریخ ِ ترجمه‌ی کتاب ِ مقدّس است و به مترجم ِ امروزی کتاب ِ مقدّس کمکی نمی‌کنند. مشخصات ِ این دو نسخه چنین است:
* ترجمۀ اناجیل اربعه/ترجمه [از عربی]، تعلیقات و توضیحات محمد باقر بن اسماعیل خاتون آبادی (1070-1127 ق.)؛ به کوشش رسول جعفریان.-تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1384
** دیاتسارون فارسی / اثر عزالدین یوحنا؛ تصحیح و ترجمه ایتالیایی جوزپه مسینا؛ با دو گفتار از ایرج افشار، حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: اساطیر، 1388
متن ِ نخست متعلق به زمان ِ صفویه و متن ِ دوم مربوط به هفت‌صد سال ِ پیش (دوره‌ی پادشاهی ایلخانان) است.
 و آخرین متنی که ندارم و پیدا نکردم، ترجمه‌ای از تورات است که پیروز سیار نشانی-اش را داده:
«[...] در سال 1364 ه.ش ترجمه‌ای از تورات که بر اساس متن عبری انجام شده بود، با عنوان کتاب مقدس توراتاز سوی انتشارت انجمن فرهنگی اوتصر هتورا-گنج دانش به چاپ رسید.» (29)
مشخصات ِ کتاب:
کتاب مقدّس تورات، ترجمۀ ماشاءالله رحمان پور داود و موسی زرگری، انتشارات انجمن فرهنگی اوتصر هتورا گنج دانش، تهران، 1364

هیچ نظری موجود نیست: