کتاب مقدّس (8)

باب 11
برج بابل

تا به این‌جا، علمای ِ قوم برای هدایت ِ پیروان، تاریخچه‌ای برای پیدایش ِ جهان و بشر ساختند؛ جغرافیا و تاریخ ِ جهان را از ابتدای پیدایش توضیح دادند؛ علت ِ وضعیت ِ کنونی ِ بشر را توضیح دادند (اخراج از بهشت و ...)؛ تبار ِ انسان از آدم تا نوح را برشمردند و بازماندگان ِ توفان ِ بزرگ را پدران ِ بشر معرفی کردند؛ تا این که روایت رسید به سام و حام و یافث، و آن‌ها اجداد ِ انسان ِ کنونی (بشر ِ هم‌عصر با نگارنده‌گان ِ کتاب مقدّس) معرفی شدند.

قدم ِ بعدی توضیح ِ جزئیات ِ بیش‌تری در ادامه‌ی همین روایت است؛ این که چرا زبان ِ ابناء بشر، متفاوت شد؟

پاسخ ِ کتاب ِ مقدّس این است:

1 و تمام جهان را یک زبان و یک لغت بود.
4 و گفتند: «بیایید شهری برای خود بنا نهیم، و برجی را که سرش به آسمان برسد، تا نامی برای خویشتن پیدا کنیم، مبادا بر روی زمین پراکنده شویم.»

راوی می‌گوید که خدا از آسمان نزول کرد تا برج ِ رعایای‌اش را ملاحظه کند:

6 و خداوند گفت: «همانا قوم یکی است و جمیع ِ ایشان را یک زبان و این کار را شروع کرده‌اند، و الآن هیچ کاری که قصد آن بکنند ممتنع نخواهد شد. 7 اکنون نازل شویم و زبان ایشان را در آنجا مشوش سازیم تا سخن یکدیگر را نفهمند.»

می‌بینیم که این توجیه و تحلیلی که برای ِ ‘تفاوت ِ زبان‌ها’ آورده شده، بسیار شبیه ِ همان توجیهی است که بندگان ِ همه‌ی ادیان، در توضیح ِ عجایب ِ غیر ِ قابل ِ توضیح ِ دین‌شان می‌آورند. یعنی هرجا چیزی آشکارا ‘به خلاف ِ عدالت’ یا ‘خواستِ بندگان’ وجود داشت، توجیهی عرفانی برای‌اش می‌آورند و حکمتی الهی برای‌اش قائل می‌شوند. نمونه‌ی این نوع ‘پرسش’ و ‘توجیه’ در بین ِ عامه‌ی مردم، این است:

چرا انسان مثل ِ پرندگان بال ندارد؟ مسأله روشن است؛ بشر ِ دوپا با همین دست و پاها چه شرار‌ت‌ها که نکرده است. خدا خودش می‌دانسته که اگر بشر هم بال داشت، تمام جهان را به فساد می‌کشید و نابود می‌کرد. پس خدا از همان روز ِ اول، ما انسان‌های دون و ضعیف‌النفس را می‌شناخت که به ما بال نداد و این نشانه‌ی حکمت ِ بی‌پایان ِ اوست. به عبارت ِ ساده‌تر: «خدا خـَرو می‌شناخت که بـِش شاخ نداد».

این سنت ِ توجیه‌گر، تا قرن 21 ادامه یافته و وقتی از پیروان ِ ادیان ـ که قائل به عدالت و حکمت ِ مطلق ِ خداوندی هستند ـ، در مورد ِ علت ِ وقوع ِ زلزله و جنگ‌های بی‌رحمانه و نابودی ِ بی‌دلیل ِ بچه‌ها و انسان‌های بی‌گناه پرسش کنیم، متوسل به حکمت‌های ناشناخته‌ی خداوندی می‌شوند. در روزگار ِ نگارش ِ عهد ِ عتیق، چنین توجیهی البته مقبول بوده، اما امروز چه‌طور؟ خیلی ساده باید گفت که عده‌ای در دنیای ِ عتیق ِ خود، زندگی می‌کنند؛ در عهد ِ عتیق ِ خصوصی ِ‌شان.

8 پس خداوند ایشان را از آنجا بر روی تمام زمین پراکنده ساخت و از بنای شهر بازماندند. 9 از آن سبب آنجا را بابل نامیدند، زیرا که در آنجا خداوند لغت تمامی اهل جهان را مشوش ساخت. و خداوند ایشان را از آنجا بر روی تمام زمین پراکنده نمود.

***

ترجمه‌ی انگلیسی ِ آیه‌ی اوّل این باب چنین است:

And the whole earth was of one language, and of one speech

مترجم فارسی به جای واژه‌ی language «زبان» را به کار برده، و به جای ِ speech «لغت» را. با وجود ِ مشابهت ِ معنای ِ دو واژه، به نظر تفاوت‌هایی جزئی در کاربرد ِ آن‌ها وجود دارد. در فرهنگ ِ انگلیسی ـ فارسی ِ «پویا» واژه‌ی speech گفتار، تکلّم، زبان، و گویش معنی شده. در فرهنگ ِ هزاره هم معادل‌ها این‌ها هستند: تکلّم، گفتار، زبان، نطق، گویش. به نظرم speech بیش‌تر به وجه ِ گفتاری ِ زبان تکیه دارد و language بیش‌تر به ‘زبان’ با همه‌ی اجزای ِ شاکله‌اش. البته مترجم ِ کتاب مقدّس، «لغت» و «زبان» را به‌عنوان مترادف به کار برده، ولی شاید واژه‌ای مانند «گفتار» بهتر بتواند معنای speech را برساند.

یادم هست قدیم‌ندیم‌ها در بعضی کتاب‌های "ر. اعتمادی"، نویسنده در ابتدای یک داستان می‌فرمود: به هنگام خواندن ِ این داستان، آهنگ ِ «دیروز ِ من، دیروز ِ تو»ی گوگوش را گوش کنید.

محض عبرت، من هم پیشنهاد می‌کنم هنگام ِ خواندن ِ این پُست، موزیک ِ زیبای فیلم ِ «بابل» ِ ایناریتو را استماع بفرمایید تا به ماهیت ِ غم‌انگیز ِ تفاوت ِ زبان ِ انسان‌ها، و زبان‌نفهم‌بودن ِ بعضی‌ها پی ببرید.

سه‌شنبه 20/ 12/ 1387